De motor zonder vrijloop

Het is Movember. De maand waarin de bekende oproepen weer overal verschijnen: breek het taboe, praat erover, ga wandelen, neem rust.
Voor mij werken die standaardadviezen niet. Ze hebben nooit gewerkt.
Niet omdat ik weiger te praten, maar omdat die taal simpelweg niet past bij mijn bedrading. Als je brein altijd op een hoog toerental draait, voelt het advies om "even te ontspannen" niet als hulp. Het voelt alsof iemand een hamer aanbiedt om de gaskabel opnieuw vast te zetten.
Dit is hoe mijn eigen systeem werkt: waar de oververhitting vandaan komt, hoe de machine aan zichzelf kan gaan knagen, en wat er nodig is om te overleven wanneer de koelvloeistof als stoom uit je radiateur dampt.
De vroege breuklijn
Ik werd geboren met een liesbreuk die de eerste zes maanden niet behandeld kon worden. Dat betekende constante pijn, op een leeftijd waarop je nog moet leren wat veilig is. Rond mijn tweede werd ik levensbedreigend ziek. Mijn vroegste herinneringen zijn ziekenhuisgangen, isolatie, hallucinaties door zware medicatie en artsen die voor mijn leven vochten. Pas rond mijn veertiende werd ik voor 99 procent gezond verklaard.
Als kind leer je daar één ding van: morgen is niet vanzelfsprekend. We gaan allemaal dood, en ik wist dat al heel vroeg. Dat geeft je honger naar het leven. Het neemt je ook iets af: je staat nooit meer zomaar in de wereld. Voeg daar een hoogbegaafd brein met AuDHD en een bak vol trauma's aan toe, en je hebt een motor zonder vrijloop.
De motor zonder vrijloop
Zet zo'n brein stil in een stoel, en het gaat mis.
Mijn brein schakelt niet terug naar rust als het niets te doen heeft. Krijgt het geen grote, ingewikkelde taak, dan keert het naar binnen. Dan begint het aan zichzelf te knagen. Dat maakt mij vatbaar voor een bepaalde vorm van depressie: de depressie die zich voordoet als een filosofische conclusie.
Als mijn energie op is, voelt een dip zelden als gewoon verdriet. Mijn depressie gebruikt mijn eigen verstand. Binnen tien seconden ligt er een sluitend betoog waarom alles zinloos is. Het voelt als inzicht, maar het is een uitgeput zenuwstelsel dat de taal van de filosofie leent.
Wie dat niet doorziet, gaat in discussie met zijn eigen logica. Die discussie win je niet, want je brein bouwt sneller argumenten dan jij ze kunt weerleggen. Wat er overblijft is een existentiële eenzaamheid.
Een depressie die blijft
Ik heb een persistente depressieve stoornis. Mijn depressie gaat niet over. Ze is er altijd, op de achtergrond, en op slechte momenten op de voorgrond.
Het is nodig om dat te zeggen, want vrijwel elk verhaal over depressie eindigt met herstel. Een overwinning, een herwonnen balans, een punt erachter. Bij mij is er geen eindpunt. Er zijn betere en slechtere periodes, en er zijn dalen die dieper gaan dan de rest. De vraag is niet hoe ik ervan afkom. De vraag is hoe ik ermee leef.
Een fysieke reset
Stil zitten met je gedachten werkt voor mijn brein vaak averechts. Vragen om in stilte te mediteren is vragen om jezelf op te sluiten in een kamer met een draaiende kettingzaag.
Wat bij mij wel werkt, is het tegenovergestelde: volledige cognitieve saturatie. Mijn hoofd zó zwaar belasten dat er geen ruimte overblijft voor de afgrond.
Als het donker te dichtbij komt, stap ik op mijn motor, een Triumph Speed Triple. Dat is geen vlucht. Het is de koolaanslag eruit rijden. De Italian tune-up. Op een motor heb je je hele aandacht nodig om heelhuids thuis te komen: de lijn door de bocht, grip, hellingshoek, wind, het verkeer. Daarbij vliegen de fysieke prikkels je om de oren. Je zit niet in een cocon zoals in je auto. Je wordt onderdeel van het landschap. De geur van versgemaaid gras, minuscule temperatuurverschillen als je uit de schaduw de lentezon in rijdt, en andere sensorische prikkels wisselen elkaar af in een hoog tempo.
Daar vindt mijn hoofd rust. Daar krijg ik zoveel prikkels dat piekeren nagenoeg niet lukt. Mijn zenuwstelsel moet in het hier en nu zijn. Ik denk niet meer over de werkelijkheid na, ik beleef hem.
Toch kun je een motor niet eeuwig hoog in de toeren houden. Er komt een moment dat de tank droog staat, je knieën pijn gaan doen en er weer afspraken op de agenda staan. Je stapt af en weer de realiteit in. Motorrijden werkt kortstondig en geeft je wat ademruimte. De oplossing zit nog ergens anders.
Een dal uitzitten
Vroeger vocht ik tegen de dalen. Kaken op elkaar, afleiding zoeken, overeind blijven op wilskracht. Dat werkt ongeveer zo goed als vol gas geven zonder olie in het carter: je draait het hele blok in de soep, het achterwiel blokkeert en je glijdt onderuit en schuift over het asfalt. Nog meer schade dan je al had.
Met schade en schande word je wijs. Nu doe ik het anders. Als mijn energie op nul staat, geef ik die dag aan de depressie. Ik vecht er niet tegen en ik veroordeel mezelf er niet om. Ik ga er ook niet overheen met geforceerde positiviteit. Vrolijke muziek of opbeurende praatjes voelen op zo'n moment als zintuiglijk geweld. Ze wringen en ze zijn vals.
Ik zet juist muziek op die past bij hoe zwaar het is. Zwaar, traag en eerlijk. In de muziektherapie heet dat het iso-principe: je begint bij de stemming waarin iemand zit, niet bij waar je hem wilt hebben. Die muziek houdt het dal vast, zodat ik dat zelf niet hoef te doen. Pas als de accu echt helemaal leeg is geweest, kan hij weer laden.
Terug in de kamer
Dat een dal voorbij is, merk ik nooit aan een groot inzicht. Ik merk het aan iets kleins.
In een diep dal trek ik me terug in mijn hoofd. De wereld gaat aan me voorbij als een film achter dik, geluidswerend glas. Ik zie mensen bewegen, maar ik raak niets aan en niets raakt mij. Dat is eenzaam, maar het beschermt me ook tegen te veel prikkels.
En dan smaakt een kop koffie weer ergens naar.
Dat klinkt banaal, maar voor mij is het het groene lampje op het dashboard: mijn zintuigen staan weer open. Ik kom uit mijn hoofd en loop naar de keuken. Het glas waar ik achter stond is weg. Mijn kinderen rennen door het huis, mijn vrouw praat tegen me, en ik kan weer voelen wat het met me doet en erop reageren.
De depressie is dan niet weg. Ze staat weer op de achtergrond.
"Too late, but not too late"
Jarenlang beschermde ik mezelf met logica. Als kind leerde ik dat emoties gevaarlijk waren, dat kwetsbaarheid werd afgestraft en dat liefde voorwaardelijk was. Dus sneed ik mezelf af van mijn gevoel en ging ik op verstand. Functioneren, problemen oplossen, overleven.
Zo'n bunker beschermt je tegen de buitenwereld. Maar uiteindelijk stik je er zelf in.
Toen ik jaren later vastliep en hulp zocht, heb ik uiteraard eerst mijzelf grondig onder de loep genomen en mijn depressie helemaal stuk gemindmapt.
"Too late, but not too late." Ik wist dat ik te lang had gewacht en dat de schade diep zat. Maar er was nog genoeg over om te redden. Mijn hulpvraag was voor mij duidelijk: het was geen middel tegen de pijn. Ik had gewoon iemand nodig die mij kon helpen mezelf weer op mijn gevoel aan te sluiten. Ik wist dat de oude pijn en het verdriet als eerste binnen zouden komen lopen. Blij dat ik daar de juiste hulp bij heb gevonden. Dat was ook mijn voorwaarde om het proces aan te gaan. Je moet de juiste psycholoog, therapeut, coach, vriend(in) tegenover je hebben zitten bij wie je ook jezelf kan zijn, die het je niet te makkelijk maakt, maar ook niet alles van je in twijfel trekt. Dan ineens werkt praten wel.
Het proces aangaan, dat was een bewuste keuze. Wie de diepte dempt, dempt ook de hoogte. Wie de zwaarte weigert te voelen, voelt ook geen echte vreugde meer. En mijn brein neemt simpelweg geen genoegen met een grijs bestaan. Ik wil schaterlachen, met mijn hoofd in mijn handen zitten huilen en alles wat ertussen zit.
Er was nog een reden: mijn gezin, mijn vrouw, mijn kinderen.
Het geweld, de kilte en de ontwrichting waarin ik opgroeide, keerde ik vroeger naar binnen. Ik beschadigde liever mezelf dan een ander. Maar toen ik vader werd, wist ik: dit stopt bij mij. Mijn kinderen groeien op in een huis waar niet met angst wordt geregeerd, waar hun autonomie niet wordt gebroken, en waar ze niet hoeven te leren overleven zoals ik.
Dat kost elke dag werk. Je moet je eigen reflexen blijven onderzoeken, toegeven wanneer je ernaast zit, sorry kunnen zeggen tegen je kinderen, met ze praten en je eigen fuelmapping bijstellen terwijl het blok gewoon draait.
Actief meedoen
Ik ben er nog niet. Mijn brein blijft op hoog toerental draaien, heeft altijd een uitdaging nodig, de prikkels komen met de stereo op vol volume binnen en mijn depressie blijft. Maar het gevecht ertegen is voorbij.
Ik heb aanvaard dat dit bij mij hoort. Ik vecht niet meer tegen het bestaan van de dalen. Ik zorg dat ik het gereedschap heb om ze uit te zitten. Elke dag kies ik ervoor om mee te doen aan mijn leven, ook op een zware dag.
Struggle je ook met depressie? Zoek hulp en blijf er niet alleen mee zitten. Wil je reageren op dit stuk? neem contact met mij op.
Denk je aan zelfmoord? Praat erover. Bel 113 of gratis 0800-0113, of chat via 113.nl. Dag en nacht bereikbaar.
btw Ik ben absoluut niet tegen Movember. Sterker nog, ik ondersteun hun boodschap helemaal. kijk op: https://movember.com/